din kültürü | makaleler

kuran ve kurban

Kurban bayramı yaklaşıyor. Kurban ibadetini kurani açıdan irdeleyeceğimize ve yanlış bilinenleri düzeltip, sadece kuran’ ı kaynak alarak bu ibadeti en doğru biçimde nasıl gerçekleştirebileceğimizi içeren bir yazı kaleme almaya söz vermiştik.

Şimdi “Kuran açısından kurban” ibadetine bakalım ki, kurbanımız yanlış inanışlara kurban olmasın…

Öncelikle.. Kurban ibadeti Kuran’ da nasıl geçiyor?

“ALLAH’a kulluğun bir işareti olarak, hayvanların kurban edilmesinde sizin için yararlar mevcuttur. Onlar sırada diziliyken üzerlerinde ALLAH’ın ismini anmalısınız. Yanları üzerine düştükleri zaman da onlardan yiyin ve dilenene de dilenmeyen yoksula da yedirin. Şükredesiniz diye onları size amade kıldık.” (22:36)

“ALLAH’a ne onların etleri, ne de kanları ulaşır; O’na ancak sizin erdemli davranışınız ulaşır. Onları böylece sizin hizmetinize vermiştir ki, sizi doğruya ulaştırdığı için ALLAH’ın büyüklüğünü anasınız. İyilik yapanları müjdele” (22:37)

“De ki: “Namazım, ibadetlerim/kurbanlarım, hayatım ve ölümüm evrenlerin Rabbi olan ALLAH içindir.“” (6:162)

“Bunun gibi, (Bize inanan) her ümmet için kurban kesmeyi bir kulluk eylemi olarak öngördük ki, (bu amaçla,) kendilerine rızık olarak sağladığımız hayvanları keserken Allah’ın ismini ansınlar. Ve (her zaman akıllarında tutsunlar ki:) Sizin tanrınız Tek bir Tanrı’dır; öyleyse bütün varlığınızla kendinizi O’na teslim edin. Ve sen de (ey Peygamber,) tüm iyi yürekli, alçak gönüllü kimseleri (Allah’ın hoşnutluğuyla) müjdele.” (22:34)

“O halde sen de Rabbin için namaz kıl ve kurban kes.” (108:2)

Bu ayetlerin genelinden şu çıkarımları yapmak mümkündür :

* Kurban ibadetinin amacı Allah’ a şükretmek ve ihtiyacı olanlara yiyecek (et) yardımında bulunabilmektir. Kesilen kurban, Allah’ a şükrün yanında, yaşamın ve ölümün Allah’ ın emrinde ve elinde olduğunun da sembolik ifadesidir.
* Kuran’ da 22:28 ayetinde ayrıca zikredilen hac ibadeti zamanında kesilmesi gereken kurban hariç, kurban kesmenin herhangi bir belirli zamanı yoktur. İnanan kişi, yılın istediği döneminde kurban kesebilir. Bu kesilen kurban adak, nafile vs. değil, kurban ibadetinin kendisidir. Kurban ibadetini yılın sadece dört gününe sığdırmak yanlıştır.
* Kurban kesilirken, Allah’ ın adını anmak ve ona şükretmek gerekir.
* Kurban etinden kestiren kişi yiyebileceği gibi açık veya gizli yoksullara da bu etten vermelidir. Ancak bu taksim için belirli bir rakam Kuran’ da verilmemiştir. İsteyen tamamını dağıtabileceği gibi, bir kısmını kendine ayırarak da dağıtabilir. (Şahsi tavsiyem, tamamının dağıtılmasıdır.)
* 22:36 ayetinde kurbanlık hayvanlardan bahsedilirken “çiftlik hayvanları” ifadesi kullanılmaktadır. Bu “çiftlik hayvanları” nın yine Kuran’ da 6:143-144 ayetlerindeki aynı tabirin açıklamasından; deve, sığır, koyun ve keçi olarak anlaşılır. Kurban olarak kesilebilecek çiftlik hayvanları bunlardır.

Bu ayetler ve çıkarımlar eşliğinde, kurban bayramı öncesi sık sık dile getirilen bazı sorular Kuran ışığında cevaplandırılabilir.

Mesela;

Kredi kartıyla kurban kesilebilir mi? Kuran’ da kesilecek hayvanların kişilere “rızık olarak sağlanması” yani onların “mülkiyetindeki” mallar olması gerekmektedir. Kuran’ a göre alışveriş peşin ya da borçlanarak yapılabilir. Borçlanarak yapılacak alışverişlerde kayıt altına alma ve şahit zorunluluğu vardır. (2:282) Günümüz teknolojisinde kredi kartı ile yapılan alışverişlerin dijital ortamda kayıt altına alındığı muhakkaktır. Kişi, parasını daha sonradan da olsa tamamen ödemek şartıyla kredi kartıyla kurban alabilir. Kişilerin bankayla olan anlaşmaları gereği banka bu hizmet karşılığında komisyon yani faiz alabilir. Bu Kuran’ ın yasakladığı “riba” yani “tefecilik” değildir. Kuran basit faizi değil, büyük faiz ve tefecilik ile hayatı idame ettirmeyi yasaklar (2:275). “Yüksek” faizin ekonomi için sağlıksız olduğu bilinen bir gerçektir. Kuran’ ın yasakladığı faiz, daha doğrusu tefecilik, iş yapma ve geliştirme amacıyla serbest piyasada alınan borçlar konusunda olmayıp zaruri ihtiyaçlara harcanmak amacıyla bireyler tarafından alınan borçlarla ilişkilidir. Daha önceki ve sonraki ayetlerle birlikte değerlendirildiğinde burada kınanan tefeciliğin banka faiziyle bir ilişkisi olmadığı anlaşılır. Serbest piyasa ekonomisi paranın değerini belirler. Kuran ayetleri bu konuyu ticaret ve kar bağlamında değil zekat ve sadaka bağlamında işler. Bireylerin zaruri ihtiyaçlarını sömürenler, tefeciliği ticaret diye savunur. (Bkz. 3:130 ve 4:161) Bu bağlamda, kredi kartıyla alınan kurbanın dönem sonunda kredi kartına işleyecek faizinin bir sakıncası olmadığı kanaatindeyim. Yine de doğrusunu Allah bilir. Ancak bu tür spekülasyonlara girmemek için kurbanı peşin parayla ya da faizsiz borçlanmayla almak daha iyi olacaktır.

Kurban ibadetinde, hayvan kesilmeyip bedeli hayır için harcansa / bağışlansa olur mu? Kuran’ da tarif edilen kurban ibadeti, belirtilen hayvan cinslerinin kesilerek etlerinin dağıtılmasıdır. Kurban bedeli, hayvan kesip et dağıtmak yerine hayır için kullanılırsa bunun ismi kurban ibadeti değil, zekat ve sadaka olur. Bu başka bir ibadettir ve farklı bir yazı konusudur.

Kesilecek kurbanlık hangi özelliklere sahip olmalıdır? Bu konuda Kuran sadece hayvanların cinsini açıklar. Bu dört hayvan türü yukarıda açıklanmıştır. Bunun dışında Kuran bize başka bir özellik tarif etmez. Kuran’ ın bu açıklamasıyla yetinmeyip “hayvan kaç yaşında olmalı, kaç kilo olmalı, boynuzu, tırnağı, dişi nasıl olmalı?” gibi sorular soran ve bu soruların cevaplarını hadis denilen hikayelerle uyduranların zihniyeti Kuran’ da 2:67-68-69-70 ve 71. ayetlerde kınanmıştır.

Kurban eti kimlere verilir? Kurban etinden kişi kendisi yiyebilir ve kendisinden isteyen, dilenen, aleni fakirler kadar, dilenmeyen, onurundan, utancından ötürü fakirliğini açığa vurmayan tespit edebildiği ihtiyaç sahiplerine de verir. Bu konuda bir dağıtım miktarı bildirilmemiştir, kişilerin inisiyatifindedir. ancak dağıtılacak etin “fakire” verilmesi mutlak emirdir. Sırf “kurban etinden yemek sevaptır” diye ihtiyacı olmayan kişilere de vermek, yedirmek uygun değildir.

Kurban ne zaman kesilir? Kuran hac dönemindeki “hedy kurbanı” diye tanımlanan kurbanlar haricinde belli bir zaman belirtmez. Kurban ibadeti yılın 365 günü (zekat gibi) gerçekleştirilebilir. Maalesef İslam’ ı Kuran’ dan saptıran zihniyet 365 gün verilmesi gereken zekat gibi, kurbanı da yılın sadece bir kaç gününe sığdırmıştır. Zekatta da kurbanda da amaç ihtiyacı olanlara yardım edebilmekse, bu kişiler yılın 365 günü mevcuttur.

Allah kabul etsin.